تعریف ترخیصیه چیست؟
ترخیصیه (Release Order) یک سند رسمی و حیاتی در فرایند ترخیص کالا از گمرک است. این سند که توسط شرکت حملونقل بینالمللی (خط کشتیرانی، شرکت هواپیمایی، یا شرکت فورواردر) صادر میشود، به واردکننده یا نماینده قانونی او (حقالعملکار گمرکی) اجازه میدهد تا کالای خود را از انبار، ترمینال، بندر یا هر محل نگهداری دیگر تحویل بگیرد. به بیان ساده، ترخیصیه به منزله یک مجوز رسمی برای خروج کالا است و تأیید میکند که تمامی هزینههای مربوط به حملونقل و نگهداری کالا در مقصد، از جمله کرایه حمل، هزینههای محلی (Local Charges)، و سایر دیون مربوطه به شرکت حملونقل، پرداخت شده است.
صدور ترخیصیه نشاندهنده یک مرحله کلیدی در زنجیره واردات است. پس از ورود کالا به مرز کشور و قبل از شروع فرایند ترخیص از گمرک، صاحب کالا باید تمامی تعهدات مالی خود را نسبت به شرکت حملونقل تسویه کند. پس از تسویه کامل، شرکت حملونقل ترخیصیه را صادر کرده و آن را به واردکننده تحویل میدهد. این سند سپس به عنوان یکی از مدارک اصلی برای ارائه به گمرک جهت شروع تشریفات گمرکی و در نهایت، دریافت اجازه بارگیری و خروج کالا از انبار گمرکی استفاده میشود. بدون داشتن ترخیصیه، واردکننده قادر به آغاز فرایند ترخیص و تحویل گرفتن کالا نخواهد بود. به همین دلیل، ترخیصیه یک ابزار کنترلی مهم برای شرکتهای حملونقل است تا از دریافت مطالبات خود اطمینان حاصل کنند.
چه اطلاعاتی در ترخیصیه وجود دارد؟
ترخیصیه یک سند دقیق و حاوی جزئیات فراوانی است که به طور کامل مشخصات کالا و اطلاعات مربوط به حملونقل آن را در بر میگیرد. این اطلاعات به گمرک و سایر نهادهای نظارتی کمک میکند تا از هویت دقیق کالا و رعایت مقررات مربوطه اطمینان حاصل کنند.
مهمترین اطلاعاتی که در یک ترخیصیه وجود دارد، به شرح زیر است:
- اطلاعات فرستنده و گیرنده: نام و آدرس کامل فرستنده (Shipper) در کشور مبدا و گیرنده (Consignee) در کشور مقصد.
- اطلاعات مربوط به کالا:
- نوع و شرح کالا: توضیحات دقیق کالا به منظور شناسایی صحیح آن.
- تعداد و نوع بستهبندی: تعداد پالتها، کارتنها، جعبهها یا سایر انواع بستهبندی.
- وزن ناخالص (Gross Weight) و خالص (Net Weight) کالا: وزن کل کالا به همراه بستهبندی و وزن خالص خود کالا.
- ابعاد و حجم کالا: برای بارهای حجیم، ابعاد و حجم دقیق کالا ذکر میشود.
- اطلاعات مربوط به حملونقل:
- شماره بارنامه (Bill of Lading Number): یک شناسه یکتا برای هر بارنامه که کالا با آن حمل شده است.
- نام شرکت حملونقل: نام خط کشتیرانی، شرکت فورواردر یا شرکت هواپیمایی.
- نام کشتی، هواپیما یا وسیله حمل: اطلاعات وسیله نقلیهای که کالا با آن به مقصد رسیده است.
- محل بارگیری و تخلیه: نام بندر، فرودگاه یا ترمینال مبدا و مقصد.
- شماره کانتینر یا سایر شناسه های حمل: در حمل دریایی، شماره کانتینر از اطلاعات کلیدی است.
- مهر و امضای شرکت حملونقل: تأیید رسمی صادرکننده مبنی بر تسویه حساب و اجازه تحویل کالا.
این اطلاعات دقیق و جامع، ترخیصیه را به یک سند معتبر و غیرقابل جایگزین در فرایند ترخیص تبدیل میکند.
تفاوت ترخیصیه با بارنامه چیست؟
با وجود اینکه هر دو سند در فرایند حملونقل بینالمللی کالا نقش کلیدی دارند، تفاوتهای اساسی و ماهوی بین ترخیصیه و بارنامه وجود دارد که درک آنها برای فعالان این حوزه حیاتی است.
| ویژگی | ترخیصیه (Release Order) | بارنامه (Bill of Lading) |
| نقش اصلی | مجوز خروج کالا از انبار مقصد | سند مالکیت کالا، قرارداد حمل، و رسید کالا |
| زمان صدور | پس از رسیدن کالا به مقصد و تسویه کامل هزینهها توسط گیرنده | قبل از شروع حملونقل و بارگیری کالا در مبدا |
| صادرکننده | شرکت حملونقل بینالمللی (خط کشتیرانی، فورواردر) در مقصد | شرکت حملونقل (خط کشتیرانی، فورواردر) در مبدا |
| کاربرد | برای تحویل گرفتن کالا از انبار یا گمرک در مقصد | برای انتقال مالکیت کالا، ارائه به بانک جهت اعتبار اسنادی، و بهعنوان مدرک اصلی برای ترخیصیه |
| ماهیت حقوقی | صرفاً یک مجوز اداری برای تحویل فیزیکی کالا | یک سند حقوقی با قابلیت مذاکره و انتقال مالکیت (در انواع خاص) |
بارنامه سند اصلی حملونقل است که سه وظیفه مهم را بر عهده دارد: اولاً، به عنوان یک رسید برای کالا عمل میکند و تأیید میکند که شرکت حملونقل، کالا را در شرایط مشخصی دریافت کرده است. ثانیاً، به عنوان قرارداد حمل عمل میکند و شرایط و تعهدات حمل را بین فرستنده و حملکننده مشخص میکند. ثالثاً، و از همه مهمتر، بارنامه یک سند مالکیت برای کالا است و تنها کسی که بارنامه اصلی را در اختیار دارد، میتواند مالکیت کالا را ادعا کند. به همین دلیل، بارنامه اغلب برای تسویه حسابهای مالی از طریق بانکها (اعتبار اسنادی) مورد استفاده قرار میگیرد.
در مقابل، ترخیصیه یک سند صرفاً اداری است که بعد از رسیدن کالا و پس از تسویه حساب بارنامه توسط گیرنده، صادر میشود. به عبارت دیگر، بارنامه پیشنیاز صدور ترخیصیه است. گیرنده کالا پس از پرداخت تمامی هزینههای مربوط به حمل و تحویل بارنامه اصلی به شرکت حملونقل در مقصد، ترخیصیه را دریافت میکند. این سند به او اجازه میدهد که به طور فیزیکی کالا را از انبار یا بندر تحویل بگیرد و فرایند ترخیص از گمرک را نهایی کند.
تفاوت ترخیصیه با قبض انبار چیست؟
هر دو سند ترخیصیه و قبض انبار در مراحل پایانی فرایند واردات و در محل نگهداری کالا صادر میشوند، اما تفاوتهای عملکردی و ماهوی آنها بسیار مهم است. در حالی که ترخیصیه توسط شرکت حملونقل صادر میشود، قبض انبار یک سند داخلی است که توسط انبارداری صادر میگردد.
| ویژگی | ترخیصیه (Release Order) | قبض انبار (Warehouse Receipt) |
| نقش اصلی | مجوز شرکت حملونقل برای تحویل کالا | رسید انبار برای تحویل و نگهداری کالا |
| صادرکننده | شرکت حملونقل بینالمللی (خط کشتیرانی، فورواردر) | انباردار یا گمرک |
| زمان صدور | پس از تسویه حساب بارنامه | پس از تحویل فیزیکی کالا به انبار و ثبت آن |
| کاربرد | ارائه به گمرک و انبار به منظور شروع فرایند ترخیص و بارگیری | مدرکی برای اثبات نگهداری کالا در انبار و شروع محاسبه هزینههای انبارداری |
قبض انبار سندی است که توسط متصدی انبار (که اغلب گمرک یا شرکتهای طرف قرارداد گمرک هستند) صادر میشود و به طور رسمی تأیید میکند که کالای مشخصی در تاریخ معینی به انبار تحویل داده شده و تحت نظارت و مسئولیت انبار قرار گرفته است. قبض انبار شامل اطلاعاتی مانند تاریخ ورود کالا، مشخصات کالا، تعداد بستهها، وزن، و محل دقیق نگهداری در انبار است. این سند به عنوان مبنای محاسبه هزینههای انبارداری (دموراژ) و همچنین برای ردیابی کالا در داخل انبار استفاده میشود.
تفاوت ترخیصیه با سند ترخیص چیست؟
این دو عبارت، هرچند که ممکن است در نگاه اول شبیه به نظر برسند، اما به دو سند کاملاً متفاوت در فرایند گمرکی اشاره دارند که در مراحل مختلفی صادر میشوند و نقشهای متمایزی ایفا میکنند.
ترخیصیه (Release Order) سندی است که توسط شرکت حملونقل بینالمللی (مانند شرکت پرشین فورواردر) صادر میشود. این سند تأیید میکند که تمامی هزینههای مربوط به حملونقل کالا از مبدا تا مقصد (از جمله کرایه حمل و هزینههای محلی) توسط صاحب کالا پرداخت شده است. به بیان دیگر، ترخیصیه یک مجوز اولیه برای تحویل کالا است که توسط شرکت حملونقل صادر میشود و به صاحب کالا امکان میدهد تا فرایند گمرکی را آغاز کند. بدون ترخیصیه، صاحب کالا نمیتواند به گمرک مراجعه کرده و کالا را از انبار تحویل بگیرد.
سند ترخیص (Clearance Document or Release Certificate) سندی است که در پایان فرایند ترخیص گمرکی و پس از تأیید نهایی گمرک صادر میشود. این سند که به آن پروانه گمرکی نیز گفته میشود، پس از انجام تمامی تشریفات قانونی، پرداخت عوارض و مالیات گمرکی، و بررسیهای لازم توسط کارشناسان گمرک صادر میگردد. سند ترخیص به معنای تأیید نهایی گمرک برای خروج قانونی و قطعی کالا از اماکن گمرکی است. این سند شامل اطلاعات مهمی مانند شماره اظهارنامه، نوع کالا، وزن، ارزش، میزان حقوق و عوارض گمرکی پرداخت شده و سایر جزئیات قانونی است.
به طور خلاصه، ترخیصیه سندی از طرف بخش خصوصی (شرکت حملونقل) است که اجازه آغاز فرایند را میدهد، در حالی که سند ترخیص یا پروانه گمرکی سندی از طرف بخش دولتی (گمرک) است که اجازه نهایی خروج کالا را صادر میکند. ترخیصیه پیشنیاز دریافت سند ترخیص است.
چه سازمانی مسئول صدور ترخیصیه است؟
مسئولیت صدور ترخیصیه بر عهده شرکت حملونقل بینالمللی (Carrier) است. این سازمان میتواند یکی از موارد زیر باشد:
- خط کشتیرانی (Shipping Line): در حملونقل دریایی، شرکت کشتیرانی که کشتی حامل کالا متعلق به آن است، مسئول صدور ترخیصیه میباشد.
- شرکت هواپیمایی (Airline): در حملونقل هوایی، شرکت هواپیمایی که کالا را حمل کرده است، این سند را صادر میکند.
- شرکت فورواردر (Freight Forwarder): در مواردی که حمل کالا توسط یک فورواردر انجام میشود، این شرکت مسئول هماهنگی و صدور ترخیصیه خواهد بود. فورواردر به عنوان نماینده صاحب کالا، با خطوط حملونقل اصلی در تماس است و پس از تسویه حساب با آنها، ترخیصیه را به صاحب کالا تحویل میدهد.
نحوه واگذاری ترخیصیه چگونه است؟
واگذاری ترخیصیه به معنای انتقال حق و امتیاز دریافت کالا از انبار گمرک از یک شخص (صاحب اولیه کالا) به شخص دیگری (صاحب جدید) است. این فرآیند معمولاً در شرایطی رخ میدهد که مالکیت کالا در طول مسیر یا پس از رسیدن به مقصد، تغییر میکند. واگذاری ترخیصیه امروزه عمدتاً از طریق سامانه الکترونیکی پنجره واحد تجارت فرامرزی (EPL) انجام میشود که به افزایش شفافیت و سرعت در این فرآیند کمک شایانی کرده است.
فرآیند واگذاری به صورت کلی به شرح زیر است:
- توافق بین طرفین: ابتدا صاحب اصلی کالا و فرد یا شرکت جدیدی که قرار است مالکیت کالا را بپذیرد، بر سر جزئیات واگذاری به توافق میرسند.
- ورود به سامانه: صاحب اصلی کالا (یا نماینده قانونی او) با استفاده از نام کاربری و رمز عبور خود وارد سامانه پنجره واحد میشود.
- ثبت درخواست واگذاری: در بخش مربوط به ترخیصیه، درخواست واگذاری ثبت میشود. در این مرحله اطلاعاتی مانند کد ملی صاحب جدید، شماره بارنامه و شماره مانیفست وارد میگردد.
- تأیید نهایی: پس از ثبت اطلاعات و تأیید صحت آنها، فرآیند واگذاری به صورت سیستمی انجام شده و ترخیصیه به نام صاحب جدید منتقل میشود.
با انجام این فرآیند الکترونیکی، صاحب جدید کالا میتواند اقدامات لازم برای دریافت قبض انبار و شروع تشریفات گمرکی را به صورت قانونی انجام دهد.
مراحل واگذاری ترخیصیه
همانطور که اشاره شد، واگذاری ترخیصیه یک فرآیند سیستمی است که در سامانه پنجره واحد تجارت فرامرزی صورت میگیرد. مراحل دقیق این فرآیند به شرح زیر است:
- ورود به سامانه: ابتدا صاحب کالا یا شرکت حملونقل (که ترخیصیه را در اختیار دارد) از طریق EPL خود وارد سامانه به نشانی irica.ir میشود.
- انتخاب گزینه واگذاری: در منوی سمت راست سامانه، گزینه «واگذاری ترخیصیه» انتخاب میشود.
- وارد کردن اطلاعات: در فرم مربوطه، اطلاعات مورد نیاز به ترتیب زیر وارد میشود:
- کد ملی شرکت حمل: کد ملی شرکت حملونقل صادرکننده ترخیصیه.
- شماره مانیفست: شماره فهرست کل کالاهای حملشده با یک وسیله نقلیه.
- شماره بارنامه: شماره بارنامه مربوط به کالای مورد نظر.
- کد ملی صاحب جدید ترخیصیه: کد ملی فرد یا شرکتی که قرار است ترخیصیه به نام او واگذار شود.
- تأیید انتقال: پس از وارد کردن تمامی اطلاعات، گزینه «انتقال» انتخاب میشود. سیستم برای تأیید نهایی، از شما میپرسد که آیا از واگذاری به شخص یا شرکت مورد نظر مطمئن هستید یا خیر. با تأیید نهایی، انتقال انجام میشود.
- دریافت رسید: پس از موفقیتآمیز بودن فرآیند واگذاری، سیستم یک رسید الکترونیکی صادر میکند که شامل اطلاعات کامل واگذاری است. این رسید تأییدی بر انتقال قانونی ترخیصیه به صاحب جدید است.
با طی این مراحل، مالکیت قانونی برای انجام تشریفات گمرکی به صاحب جدید منتقل میشود.
مراحل عمومی دریافت ترخیصیه
دریافت ترخیصیه یک فرایند مرحلهای است که به طور معمول پس از ورود کالا به مرز کشور و قبل از شروع تشریفات گمرکی آغاز میشود. این مراحل به صورت کلی شامل موارد زیر است:
- ورود کالا به بندر یا مرز: کالا پس از طی مراحل حملونقل به مقصد نهایی خود (مانند بندر، فرودگاه یا انبار گمرکی) میرسد.
- دریافت اعلامیه ورود کالا (Arrival Notice): شرکت حملونقل پس از ورود کالا، یک اعلامیه به صاحب کالا یا نماینده او (حقالعملکار گمرکی) ارسال میکند که زمان ورود و اطلاعات اولیه کالا را اطلاع میدهد.
- تسویه حساب هزینهها: صاحب کالا باید تمامی هزینههای مربوط به حملونقل، از جمله کرایه حمل (در صورت پرداخت در مقصد)، هزینههای محلی (Local Charges) مانند THC، هزینههای انبارداری و سایر بدهیها را به شرکت حملونقل پرداخت کند. این مرحله از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا ترخیصیه تنها پس از تسویه کامل صادر میشود.
- ارائه اصل بارنامه: در بسیاری از موارد، صاحب کالا موظف است اصل بارنامه را به شرکت حملونقل تحویل دهد. این کار به منظور جلوگیری از سوءاستفادههای احتمالی و تأیید مالکیت قانونی کالا صورت میگیرد.
- صدور ترخیصیه: پس از تسویه کامل هزینهها و تحویل مدارک مورد نیاز (مانند اصل بارنامه)، شرکت حملونقل ترخیصیه را صادر کرده و آن را به صاحب کالا یا نماینده قانونی او تحویل میدهد.
نحوه اخذ ترخیصیه به چه شکل است؟
نحوه اخذ ترخیصیه به دو صورت اصلی انجام میشود: حضوری و الکترونیکی.
- روش حضوری: در این روش، صاحب کالا یا نماینده قانونی او (حقالعملکار گمرکی) با در دست داشتن مدارک لازم به دفتر شرکت حملونقل در مقصد مراجعه میکند. مدارک مورد نیاز معمولاً شامل اصل بارنامه و کپی کارت بازرگانی است. پس از تسویه هزینهها به صورت نقدی یا واریز بانکی، شرکت حملونقل ترخیصیه را به صورت فیزیکی (کاغذی) صادر و تحویل میدهد.
- روش الکترونیکی: با پیشرفت سامانههای گمرکی و حملونقل، بسیاری از شرکتها امکان صدور ترخیصیه الکترونیکی را فراهم کردهاند. در این روش، پس از ورود کالا و پرداخت هزینهها به صورت آنلاین، شرکت حملونقل اطلاعات ترخیصیه را به صورت الکترونیکی در سیستمهای گمرکی ثبت میکند. صاحب کالا میتواند با ورود به سامانه جامع گمرکی، از صدور ترخیصیه خود مطلع شده و از آن برای ادامه فرایند استفاده کند. این روش سرعت و دقت بیشتری دارد و نیاز به مراجعه حضوری را از بین میبرد. در این حالت، بارنامه معمولاً به صورت الکترونیکی (E-Bill) صادر میشود.
در هر دو روش، دریافت ترخیصیه به عنوان یک مرحله اساسی و اجتنابناپذیر برای شروع فرایند ترخیص از گمرک شناخته میشود.
چگونگی استفاده از ترخیصیه
ترخیصیه سندی است که به صاحب کالا یا نماینده قانونی او اجازه میدهد تا کالا را از انبار گمرک تحویل بگیرد و مراحل قانونی ترخیص را آغاز کند. پس از دریافت ترخیصیه، میتوانید از آن به شرح زیر استفاده کنید:
- دریافت قبض انبار: اولین قدم پس از اخذ ترخیصیه، دریافت قبض انبار از انباردار گمرک است. این قبض به شما اجازه دسترسی به کالا را میدهد.
- اظهار کالا: ترخیصیه یکی از مدارک اصلی برای اظهار کالا در سامانه EPL است. با استفاده از اطلاعات مندرج در آن، میتوانید فرم اظهارنامه را تکمیل و به گمرک ارسال کنید.
- شروع فرآیند ترخیص: ترخیصیه به عنوان یک مجوز رسمی از سوی شرکت حملونقل، به شما امکان میدهد تا سایر مراحل ترخیص کالا از جمله ارزیابی، اخذ مجوزهای لازم و پرداخت عوارض را انجام دهید.
ارتباط اظهارنامه با بارنامه و ترخیصیه (Delivery Order)
این سه سند اصلی گمرکی به صورت مستقیم با یکدیگر در ارتباط هستند و هر یک نقشی کلیدی در تکمیل فرآیند ترخیص ایفا میکنند:
- بارنامه (Bill of Lading): بارنامه سند مالکیت کالا در طول حملونقل است که اطلاعاتی مانند مشخصات فرستنده و گیرنده، نوع کالا، وزن و تعداد بستهها را شامل میشود. این سند پایه و اساس صدور ترخیصیه است.
- ترخیصیه (Delivery Order): ترخیصیه پس از تسویه حساب با شرکت حملونقل و بر اساس اطلاعات بارنامه صادر میشود. این سند نشان میدهد که صاحب کالا اجازه دریافت محموله را دارد و میتواند فرآیند گمرکی را آغاز کند.
- اظهارنامه گمرکی (Customs Declaration): اظهارنامه، سندی است که صاحب کالا یا نماینده او به صورت آنلاین در سامانه EPL تکمیل کرده و در آن اطلاعات دقیق کالا (مانند ارزش، تعرفه، منشأ) را به گمرک اعلام میکند. اطلاعات این اظهارنامه باید با اطلاعات بارنامه و ترخیصیه کاملاً تطابق داشته باشد.
به عبارت دیگر، بارنامه سند حمل است، ترخیصیه سند مجوز برای شروع کار است و اظهارنامه سند اعلام جزئیات کالا به گمرک برای صدور مجوز خروج نهایی (سند ترخیص) میباشد.
